بخش آب
1398/01/31 11:15:00
مقاله//
سد و تاثیر آن در مدیریت سیلاب
سدها برای اهداف مختلفی از جمله ذخیره و تامین آب، تولید برق، اهداف تفریحی و کنترل سیلاب ساخته می‌شوند و در طول تاریخ یکی از نمادهای توسعه جوامع بوده است که برخی تنها با هدف کنترل سیلاب ساخته شده‌اند.
یکی از این نمونه ها سد تأخیری عباسی (شاه عباسی) در طبس با 25 متر ارتفاع است که مربوط به 600 سال پیش بوده و یکی از نمونه‌های عالی خلاقیت و دوراندیشی در زمینه مدیریت سیلاب است. حتي سدهايي که با اهدافی غیر از کنترل سیلاب ساخته مي‌شوند، می‌توانند در مدیریت سیلاب با دوره بازگشت‌های کوچک هم مفید باشند.
با وجود انتقاداتی که در سالیان اخیر در کشور ما علیه سد سازی شکل گرفته بود، نقش سدها در کنترل سیل فروردین 1398 به خوبی روشن شد. عملکرد مفید سدها در کنترل سیلاب در نقاط مختلف جهان به اثبات رسیده و در کشورهای پیشرفته تعداد سدهای احداث شده بسیار زیاد است.
بنابر اطلاعات موجود در ایالات متحده نزدیک به 84 هزار سد ساخته شده است که شامل هشت هزار و 100 سد بزرگ است. در ایالت کالیفرنیا (با مساحتی حدود یک چهارم ایران و یک دوم جمعیت ایران) به تنهایی دو هزار و 700 سد و مخزن وجود دارد که حجم ذخیره آنها بالغ بر 52 میلیارد متر مکعب است. بنا به گزارش FEMA نزدیک به 18 درصد اهداف سدسازی در ایالات متحده، فقط کنترل سیلاب بوده است. 12 درصد سدهای بلند جهان در اروپا قرار دارد (6100 سد) که حجمی حدود 410 میلیارد مترمکعب را به خود اختصاص داده اند. در اسپانیا یک هزار و 200، ترکیه 625، فرانسه 569، ایتالیا 524 و انگلستان 517 سد بلند وجود دارد.
در زمان سیلاب، حجم زیادی آب در زمان نسبتاً کوتاهی وارد مخزن می‌شود و اگر گنجایش مخزن کافی باشد، می‌تواند در مخزن آرام گیرد. سدها این امکان را فراهم می‌آورند که بتوان سطح آب رودخانه و جریان سیلاب در پایین است سد را با ذخیره موقت سیل و رهاسازی تدریجی آن در زمان بی‌خطر کنترل نمود که در شکل زیر عملکرد مخزن سد در کنترل سیلاب نشان داده شده است. همچنین کاهش دبی پیک سیلاب از یک طرف و به تأخیر انداختن دبی پیک از طرف دیگر، کاری است که سدها انجام می‌دهند.
امروزه در دنيا سدها مؤثرترین و موفق‌ترین ابزار کنترل سیلاب شناخته می‌شوند  که در آن با یک برنامه مدیریت یکپارچه، مقدار ذخیره و رهاسازی از سد تنظیم می‌شود. به طور کلي هر سد با یک برنامه‌ريزي مديريت مخزن خاص خود، در برنامه مدیریت سیلاب مشارکت می‌نماید تا بتواند در نهایت خسارت سیلاب در پايين دست را به کمترین مقدار ممکن کاهش دهد که نمونه بارز نقش سدها در کنترل سيلاب را مي‌توان در سيل هاي اخير و مديريت مخزن سدهاي دز و کرخه مشاهده کرد.
بدین منظور بهره‌برداران برای ایجاد ذخیره بیشتر و مديريت کاراتر سيلاب، قبل از شروع فصل سیلابی، سطح آب مخزن را کاهش می‌دهند. البته تخليه مخزن بسيار وابسته به پيش بيني‌هاي‌ قابل اعتمادِ بارش و رواناب در بالادست سد است که بايد در زمان مناسب در اختيار بهره‌بردار سد قرار گيرد در غير اين‌صورت مديريت سيلاب در مخزن از نظر عملي امکان‌ناپذير است. اتخاذ این استراتژی، خطر سیل را حذف کرده یا تا حد زیادی کاهش می‌دهد. بنابراین مدیریت موثر مخزن در زمان سیلابی بسیار وابسته به توان پیش‌‌‌بینی بارش است.
نکته‌اي که لازم است در اينجا بدان اشاره شود اينکه در مدیریت یکپارچه سیلاب، مدیریت مخزن به تنهایی کافي نیست و لازم است از روش‌های مختلف سازه‌ای و غیرسازه‌ای استفاده شود. بنابر گزارش مدیریت سیلاب اروپا، اجزای مدیریت سیلاب را به صورت شکل زیر ارائه کرده است. گزارش بیان می‌کند که مجموعه‌ای از روش‌های سازه‌ای و غیر سازه در کنار هم می‌تواند در مدیریت سیلاب موثر باشد.

 منابع:
"Major Dams of the United States". National Atlas of the United States. USGS. September 17, 2009. Retrieved October 24, 2009.
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_dams_and_reservoirs_in_California
FEMA, Benefits of dams, https://www.fema.gov/benefits-dams
Report on Dams and flood in Europe. Role of dams in flood mitigation, 2010.
Icold Bulletins 125 and 134.
ICOLD, Role of dams, https://www.icold-cigb.org/GB/dams/role_of_dams.asp.

  • خبرنگار: رسول صادقی/ دبیر خبر
  • منتشر کننده: امیر جعفری آزاد/ سردبیر