بخش آب
1397/10/30 10:52:00
یادداشت//
اصلاح ساختار؛ نیاز امروز مدیریت بخش آب کشور

هدایت فهمی *

طی روزهای گذشته وزیر نیرو از ضرورت اصلاح ساختار در بخش آب وزارت نیرو سخن گفت و تاکید داشت که برای اصلاح شرایط و حرکت به سمت حکمرانی خوب حتما باید از نقطه اصلاح ساختار به عنوان یک شرط لازم شروع کنیم. بدون اصلاح ساختار و سازمان کار در واحدها و شرکت­‌های زیرمجموعه وزارت نیرو، هرگونه تغییر مدیران و حتی انتصاب برجسته‌ترین مدیران نیز اثربخشی لازم را نخواهد داشت. بر اين اساس در حال حاضر عملاً امکان سازماندهی یک مرجع واجد اقتدار لازم که از عهده همه تصمیم‌گیری‌های لازم برای انجام فعالیت‌های جامع و به‌هم پيوسته مدیریت آب کشور برآید، وجود ندارد.
 
آسيب شناسي  وضعيت موجود
- مشکلات ساختاری مدیریت در محورهاي زير خلاصه می‌شود:
- فقدان واحد سازماني منسجم در سطح معاونت وزیر برای انجام وظايف تنظيم‌گري (Regulatory) و نظارتی امور آب و تبعات و آثار آن
- مستقر نبودن مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب کشور و تبعات ناشی از آن
- نادیده گرفتن اصول و مبانی علمي لازم در طراحی و تدوین ساختار آب
- نظام‌مند نبودن تشکیلات استانی وحوضه‌اي امور آب و تبعات و آثار آن

ساختار سازمانی پیشنهادی
ساختار باید شامل ظرفیت لازم برای ایجاد یک فرآیند جامع مبتنی بر یادگیری، تحلیل و مديريت دانش به‌منظور ارتقای کارآیی آن باشد. سامانه نظارت و کنترل فعالیت‌ بخش‌ها و دستگاه‌های مختلف به‌منظور تضمین و هدایت فعالیت‌های مختلف به‌سوی هماهنگی مطلوب و ثمربخش. سازوکار هماهنگ‌کننده قوی با پشتوانه قانونی مستحکم و نظارت مداوم بايد ایجاد شود تا بتواند نظرات همه ذی‌نفعان و ذي‌مدخلان بخش‌های مختلف را به روش مناسبی در تصمیم­‌گیری‌ها اعمال نموده و سازگاری در تصمیم‌ها و جامعیت فعالیت‌ها را تضمین کند.
روابط سازمانی بین واحدهاي سازماني استاني، حوضه آبریز و سطح ملی باید به گونه‌اي تعریف شود تا به‌هم‌پيوستگي مدیریت آب با مدیریت محیط زیست، ارتباط نزدیک بین مدیریت منابع آب و برنامه‌ریزی جامع منطقه‌ای و طرح جامع آمايش سرزمين برقرار شود.
تجربيات جهاني نشان مي‌دهد که در کشورهای پیشرفته براي کارايي و عملکرد بهينه نهاد مديريت آب دو نوع نهاد  "تنظیمی -نظارتی" و دیگري نهاد "توسعه‌ای– بهره‌برداری" در نظر گرفته شده است.
 
وجه تمایز  نهاد "تنظیم­‌گری – نظارتی" با نهاد "توسعه‌ای بهره‌برداری" آب کشور
چنان‌که بيان شد به‌طورکلی دو نوع نهاد در ارتباط با مدیریت آب وجود دارد که یکی نهاد "تنظیمی- نظارتی" و دیگر نهاد "توسعه­‌ای – بهره برداری" نامیده می­‌شود.
وجه تمایز این دو نهاد ناشی از این حقیقت است که نهاد تنظیمی– نظارتی بیشتر از ماهیت نهادهای سیاست‌گذاری و تنظیم‌کننده که فعالیت اشخاص حقیقی و حقوقی نهادهای توسعه – بهره برداری و سازمان‌های دولتی مرتبط با بهره‌برداری از منابع آب را هماهنگ می‌کند، برخوردار است؛ درحالی‌که هدف اصلی نهاد توسعه­‌ای– بهره‌برداری، توسعه و بهره­‌برداری عملیاتی از آب و در برخی موارد توسعه بهره‌برداری از منابع مرتبط با آب مانند احداث تأسیسات آبی، شبکه­‌های آبرسانی، انتقال و توزیع نیز هست.
نهادهای توسعه‌ای – بهره‌برداری اغلب از کارکردهایی با ویژگی تنظیمی یا هماهنگ‌کننده نیز برخوردار هستند. این کارکردها نسبت به فعالیت­‌های توسعه‌­ای و بهره‌برداری در درجه دوم اهمیت قرار دارد و در واقع تسهیل‌کننده فعالیت توسعه و بهره­‌برداری محسوب می‌شوند. نهادهای تنظیمی – نظارتی نیز گاهی در برخی نواحی یا برای مدت محدودی فعالیت­‌های توسعه‌ای انجام می­‌دهند که نسبت به کارکرد تنظیمی و نظارتی آنها در درجه دوم اهمیت قرار دارد.
گزينه مطلوب آن است که معاونت تنظیم‌گری­ و نظارتی در امور آب و آبفا شامل دفاتر ذیل در ستاد وزارت نیرو مستقر شود:
  • دفتر برنامه‌ریزی و نظارت آب و آبفا
  • دفتر ضوابط فنی و استانداردهای آب و آبفا
  • دفتر تنظیم مقررات و نظام­‌های بهره‌­برداری آب و آبفا
طبق این پیشنهاد، شرکت مادر تخصصی مدیریت منابع آب ایران با ساختار جدید حوضه­‌ای، با رویکرد مدیریت به‌هم پیوسته منابع آب تشکیل شده و ریاست هیئت مدیره آن برعهده معاون تنظیم‌گری­ و نظارتی در امور آب و آبفای وزیر نیرو خواهد بود و مدیرعامل آن نیز به پیشنهاد معاون وزیر و توسط وزیر نیرو تعیین می­‌شود. در عین‌حال شرکت مادر تخصصی مهندسی آب و فاضلاب کشور نیز با شرایط مشابه تجدید سازمان خواهد شد.
گزينه مطلوب دوم آن است که علاوه‌بر تشکیل معاونت وزارتی تنظیم‌گری­ و نظارتی در امور آب و آبفا و دفاتر مربوطه در ستاد وزارت نیرو، معاونت دیگری با عنوان معاون وزیر و مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب در محل شرکت مدیریت منابع آب مستقر شود که وظایف توسعه و بهره‌برداری در امور آب را بر عهده خواهد داشت. شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور به دلیل گستردگی حیطه وظایف خود، کماکان به‌صورت مادر تخصصی به شکل فعلی باقی خواهد ماند و مدیرعامل آن به پیشنهاد معاونان وزیر و توسط وزیر نیرو تعیین می‌شود.
نکته حائز اهمیت در این گزینه، لزوم هماهنگی و هم‌افزایی در دو معاونت نامبرده است، به‌طوری‌که معاونت ستادی به‌رغم ساختار فشرده و عدم دسترسی به مزایای طرح­‌های اجرایی، بتواند وظایف حاکمیتی و اختیارات تنظیم­‌گری خود را مطابق با اهداف از پیش تعیین‌شده انجام دهد. در عین‌حال معاونت مستقر در شرکت مدیریت منابع آب نیز در چارچوب سیاست‌ها، برنامه­‌ها، ضوابط فنی و نظام­‌های بهره­‌برداری ابلاغ شده از سوی معاونت تنظیم‌گری­ و نظارتی، وظایف توسعه­‌ای و بهره­‌برداری خود را انجام دهد. پاسخگویی به معاونت تنظیم‌گری­ و نظارتی در خصوص اجرای برنامه‌های ابلاغی نیز در شرح وظایف این معاونت تعریف می‌شود.
به‌این ترتیب، اصلاح ساختار بخش آب در وزارت‌ نیرو، اثربخشی لازم در تصمیم‌گیری‌ برای انجام فعالیت‌های جامع و به‌هم‌پيوسته مدیریت آب کشور را فراهم خواهد کرد.
 
* معاون مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو
  • خبرنگار: حمید ثریانی/ دبیر خبر
  • منتشر کننده: امیر جعفری آزاد/ سردبیر