بخش آب
1396/12/13 19:49:00
به مناسبت روز ملي آب؛
آب و خاک دو عنصر زاینده زندگی
"سعيد ني ريزي" ییس کمیسیون بین المللی آبیاری و زهکشی و مدير عامل شرکت مهندسی مشاور طوس آب
تاریخ سرزمین پهناور ایران، بیانگر سازگاری پایدار ساکنان آن با طبیعت و اقلیمِ زادبوم خود بوده است. احترام شایسته نیاکان ما به آب و خاک بعنوان دو عنصر زاینده زندگی، در انتخاب نوروز بعنوان نخستین روز سال و برترین جشن باستانی ایرانیان متجلی است. این همزیستی و احترام به طبیعت، در اقلیم و جغرافیایی شکل گرفته که همواره از محدودیت منابع آب و تغییرات اقلیمی رنج برده است.
خلق نوآوری‌ها در تأمین آب و رویارویی با رویدادهای حدی چون سیل و خشکسالی از طریق شیوههای بدیع همزیستی و مشارکت، دستاورد این تلاشها است که نمونههایی از آن در زمره میراث فرهنگی جهان بهشمار می‌آیند. نیاکان ما در طول تاریخ، پیشرو در «سازگاری اقلیمی» و «مدیریت مشارکتی» برای بهره برداری پایدار از منابع آبی سرزمین خود بودهاند. اما مواجهه شتاب زده ایرانیان در نیم قرن اخیر با «توسعه فناورانه» و از جمله فناوریهای نوین بهره برداری از آب، پیامدهایی به دنبال داشته است که هیچ هماهنگی با آن سابقه درخشان تاریخی ندارد.
امروز نگرانی‌های اساسی در خصوص آینده منابع آب ایران، تنها در اثرات همزمانِ محدودیت منابع و تغییر اقلیم با روند افزایش مصرف خلاصه نمیشود. بلکه محدودیتهای ساختاری در حکمرانی آب، نارساییهای مدیریتی در بهرهوری نامناسب از آب و تجمیع اثرات تخریبی محیط زیست در این پنجاه سال، همچون نشست زمین و آلودگی منابع آب، کلافی درهم تنیده از مشکلات مرتبط با آب را رقم زده است که به افزایش منازعات آبی منجر خواهد شد.
گرچه فهرست این عوامل نگرانکننده، اغلب فرآیندهای مدیریتی آب را نشانه میرود ولی در مقابل، ظرفیتهای فرهنگی و ساختاری در کنار امکانات زیربنایی کشور، عوامل امید بخشی است که باید به خوبی ازآنها در جهت ثمربخشی سامانه مدیریت منابع آب کشور بهره گرفت. خوشبختانه در دهه اخیر، بازگشت به ریشههای تاریخی و تغییر رویکرد در نگرشهای مفهومی به این روند ناپایدار، در میان اغلب کنشگران و گروداران آب، بعنوان یک چشم انداز و آرزو مطرح شده است. تبدیل این انتظار از امید به عمل به یک عزم ملی و همکاری عمیق بین بخشی با جلب حمایت اجتماعی نیازمند است. آنچه از آن بعنوان تغییر رویکردها نام برده میشود نیازمند پایبندی به اصولی همچون شفافیت، پاسخگویی، یکپارچه نگری در برنامه ریزیهای اقتصادی-اجتماعی، مشارکت بخشی (از سوی نهادهای حاکمیتی) و مشارکت جویی (از سوی آحاد اجتماعی)، تقدم مدیریت ریسک بر مدیریت بحران و ارزش بخشی اقتصادی به آب است. دراین راستا مهمترین اقدام اجرایی، ارتقای موقعیت و ظرفیت «شورای عالیآب» به نهادی فراسازمانی و فرادولتی است که با تغییر دولتها در ساختار و برنامه‌های آن اختلال و تغییر ایجاد نشود. این تشکل به تعداد کافی عضو و کمیسیونهای مختلف داشته تا بتواند برای 25 سال آینده کشور که طی آن جمعیت ایران به سقف خود خواهد رسید، برنامه کلی توسعه را در قالب «سپهر توسعه» تعریف و پایش نماید. در این سپهر هر سازمان، جایگاه و مراتب توسعه درونی خود را در ارتباط چند جانبه با سایر نهادهای مرتبط تدوین و به تصویب این نهاد میرساند.
رویکردهای کلیدی که باید در تدوین سپهر توسعه و مصوبات شورا مد نظر قرار گیرد عبارتند از: توجه به «آب محور» بودن برنامههای اصلاح و توسعه، اتخاذ رویکرد «همه جانبه نگری» عوامل اقتصادی-اجتماعی و «هم پیوندی» عناصر محیطی، ساماندهی آب مصرفی بخش کشاورزی، اولویت بخشی امنیت نسبی غذایی بجای خودکفایی محصولات کشاورزی، پیاده سازی سامانه ملی حسابداری آب در مقیاس حوضه آبریز بعنوان ابزار تصمیم گیری، توجه به بهره برداری بیشتر از «آب سبز» بجای «آب آبی» و استقرار تدریجی بازار آب در مقیاس حوضه آبریز، تقویت مهاجرت معکوس از شهرهای بزرگ به کوچک و روستاها، توجه به فناوریهای روزآمد در زمینه شیرین سازی آبهای نامتعارف و تصفیه پساب، تدوین الگوی تمرکز جمعیتی در سواحل جنوبی کشور و تدوین استراتژیهای آبی در تعاملات بین‌المللی بر سر آبهای مشترک با تاکید بر حسن روابط. از سوی دیگر در مقیاس جهانی، امید است که «شورای جهانی آب» نیز در انتقال دانش و تجربیات و رفع تنازعات آبی بین المللی وارد مرحله جدیدی از فعالیت شده و نقش آفرینی مفید و موثری را آغاز نماید. نامگذاری یک دهه بعنوان «دهه همکاری ملی برای پایدار سازی منابع آب» حرکتی نوید بخش و انرژی زا است که همراه با برنامه ریزی اصولی و عزم ملی برای عبور امن و سالم از یک گردنه تاریخی دیگر در حیات تاریخی-اجتماعی ایران، میتواند به تولید امید و روحیه مشارکت جمعی برای حصول به اهداف «سپهر توسعه» منجر شود.
 
  • خبرنگار: علی اکبر ذاکری
  • منتشر کننده: امیر جعفری آزاد/ سردبیر