بخش آب و فاضلاب
1396/05/18 11:55:00
خشكسالي و بحران كم‌آبي در استان هرمزگان؛
تدبيری براي آب ...
امين قصمي – رئيس هيئت مديره و مديرعامل شركت آب و فاضلاب هرمزگان
استان هرمزگان با توجه به اقليم خاص آن (گرم و خشك)، نزديك به هفده سال است كه طعمِ تلخ تشنگي را تجربه مي كند!  اين استان در طول دوازده ماه از سال تنها دو تا سه ماه به جاي فصل زمستان ، هواي بهاري و خنك دارد كه تاثيري در كاهش مصرف ندارد . در اين ميان متوسط بارندگي ها در پنجاه سال گذشته در اين استان 160 ميلي متر بوده است. گرچه امسال 242 ميلي‌متر بارندگي داشته‌ايم که رشد 52 درصدي را نسبت به دوره 50 سال اخير نشان مي‌دهد اما اين ميزان بارندگي همواره حدود 20 تا 30 درصد کمتر از متوسط کشوري است.
در حال حاضر هرمزگان داراي جمعيتي بالغ بر يک ميليون و ۶۰۰ هزار نفر است و نياز آبي کل استان چهار هزار و ۴۰ ليتر برثانيه معادل ۱۲۷ ميليون متر مکعب آب در طول يک سال است . اين در حاليست که ميانگين توليد آب فعلي سه هزار و ۴00 ليتر بر ثانيه معادل ۱۰۹ ميليون متر مکعب بوده که پاسخگوي نياز آبي استان نبوده و ۶۰۰ ليتر بر ثانيه کمبود آب وجود دارد. به طوري كه هم اكنون ۱۱ شهر ؛ بندرعباس، خمير، تازيان پايين، سيريک، رويدر، بستک، جناح، فرامرزان، سردشت، گوهران و گروک از مجموع ۳۷ شهر استان در شرايط بحران کم آبي قرار دارند.

چه بايد كرد؟
   بايد اذعان داشت با توجه به نقش تاثيرگذار آب در شکل دهي توسعه پايدار، افزايش جمعيت، گسترش فعاليت هاي صنعتي و کشاورزي، ارتقاي سطح فرهنگ و بهداشت عمومي و گسترش صنايع از عمده ترين عوامل افزايش تقاضا است که عدم توجه به برنامه ريزي صحيح آن سبب وقوع بحران خواهد شد در نتیجه مقابله با تشديد بحران آب به عنوان يكي از برنامه هاي اصلي در كشورها مورد توجه قرار گرفته و از تمام ظرفيت هاي موجود براي پشت سرگذاشتن اين بحران استفاده مي شود.
راهكار اول: استفاده از ظرفيت هاي فرهنگي، اجتماعي و آموزشي مي تواند در هدايت و توصيه مردم به مصرف بهينه آب و حفاظت از منابع آبي نقش موثري ايفا كند. گرچه طي سال هاي اخير و بويژه در دولت يازدهم با تغيير رويكرد ها و سياست ها از مباحث صرفاً فني و سازه اي به غيرسازه اي و اجتماعي، كم و بيش ضرورت استفاده از ظرفيت هاي مذكور پررنگ تر شده و جامعه در درك اين تغيير مجاب شده است اما تا رسيدن به مقصد فاصله ي زيادي مانده و امكان رسيدن به الگوي رفتاري مناسب، سخت! در حالي كه چالش كم آبي بيش از پيش جدي تر شده و در انتظار تدبيري اساسي است.
در همين راستا شركت آب و فاضلاب استان هرمزگان نيز علاوه بر تمهيدات فني و سازه اي؛ در قالب برنامه هاي كوتاه مدت، ميان مدت و بلند مدت نظیر احداث چندین دستگاه آبشیرینکن در سطح استان با ظرفیت تولید فعلی حدود 42،000 مترمکعب در شبانه روز (و پیش بینی افتتاح آبشیرینکن 100،000 مترمکعبی بندرعباس در سال جاری ، برنامه ریزی افزایش ظرفیت آن تا  470،000 مترمکعب در شبانه روز تا افق 1420 برای شهر بندرعباس و همچنین اجرای طرح های انتقال آب که مجموعه طرح های یاد شده تامين كننده ثبات و پایداری منابع آبی در این شهرها مي باشند) ، تلاش نموده تا اقدامات فرهنگی- آموزشی را نیز در برنامه های خود جای دهد. زیرا استان هرمزگان در زمان حاضر بیشترین نیاز را به انجام فعالیت های فرهنگی و اجتماعی دارد تا بتوان فرهنگ سازی و آگاهی بخشی را در بین مردم تقویت کرد كه برای تحقق این مهم استفاده نظام مند از ظرفیت تشکل های مردم نهاد و گروه هاي فرهنگي در راستاي ارتقاء سطح آگاهي مردم و مشاركت آن ها در حفاظت از منابع آبي بسيار ضروريست.
 
راهكار دوم: همچنين بايستي فضاي مناسبي براي ورود انديشمندان و چهره هاي فرهنگي و اجتماعي را به مباحث مرتبط با صنعت آب و برق به ويژه موضوع كم آبي و ضرورت بهينه سازي مصرف فراهم نماييم. گرچه كم و بيش اين اتفاق افتاده است و مسئله آب ديگر تنها چالش صنعت آب و فاضلاب نيست بلكه يك چالش بزرگ اجتماعي است كه همت جمعي را مي طلبد و وظيفه اي است همگاني تا تلاش مان در راستاي حفظ سهم نسل هاي آينده از منابع آبي تحقق يابد. البته در این میان وزارت خانه هایی نظیر وزارت آموزش و پرورش و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین سازمانهایی نظیر صدا و سیما و سازمان جوانان همسو با وزارت نیرو نقشي اساسی در ایجاد و گسترش فرهنگ استفاده بهینه از منابع آب را بر عهده دارند.
 
راهكار سوم: البته در بحث حفظ و نگهداري منابع آبي موجود، يادگيري و آشنايي علمي و عملي با بهينه سازي مصرف منابع در مفهوم، تكنيك و كاربرد (در قرن حاضر) از ضروريات است. چرا كه مشاهده مي شود با افزايش روزافزون تقاضا براي مصارف منابع آبي، اتلاف و هدررفت اين منابع ارزشمند به علت عدم آگاهي رخ مي دهد. در نتيجه تدوين استراتژي و سياست هاي آموزشي –انگيزشي در همه بخش هاي؛ مسكوني، عمومي، تجاري و صنايع در راستاي يادگيري ترويج فرهنگ بهينه سازي مصرف منابع اجتناب ناپذير است. به طوري که تحقق کاهش تقاضاي کل به عنوان يک راه حل، مستلزم اصلاح رفتار مصرفي در نتيجه ي شناخت رفتار مصرف کننده آب و عوامل موثر بر آن است که کاهش فشار بر عرضه آب را سبب مي شود. البته شناخت رفتار مصرف کننده آب براي مديريت مطلوب مصرف و حفظ منابع آبي بسيار حائز اهميت است. در واقع در پرتو شناخت علمي مي توان تقاضاي مصرف آب را مديريت کرد. چرا که مديريت مصرف به عنوان حلقه مکمل مديريت تامين و توسعه منابع جديد آب عمدتا شيوه هاي صحيح مصرف، ابزارهاي لازم براي استفاده بهتر و الگوهاي منطقي مصرف را مطرح مي کند.
راهكار چهارم: در حال حاضر يکي از عوامل تهديد کننده منابع آب کشور بالا بودن سرانه مصرف شرب نسبت به حجم استاندارد آن است که با رعايت چند نکته ساده مي توانيم حجم مصرف آب در بخش خانگي را به طور قابل توجهي کاهش دهيم و با يک تير چند نشان بزنيم. اجراي اين روش ها ضمن کاهش مصرف سرانه آب و جلوگيري از تشديد خشکسالي ، کاهش هزينه هاي تصفيه به منظور شرب و همين طور كاهش آب بهاء را در پي دارد. در اين زمينه با توجه به کمبود جدي منابع آب در استان هرمزگان و در راستاي اجراي برنامه هاي اقتصاد مقاومتي ، با تاکيد بر اجراي سياستهاي کلي اصلاح الگوي مصرف،  اين شرکت اقدام به تهيه 6000 پکيج کاهنده مصرف (اين پکيج شامل پرلاتور رزوه بيرون ، پرلاتور رزوه داخل و سردوش کاهنده مصرف مي باشد) براي مشترکين با مصرف بيشتر از 20 مترمکعب (بالاي الگوي مصرف) نموده است كه استفاده اين كاهنده ها در منازل مسکوني به طور متوسط باعث کاهش 30 الي 70 درصدي مصرف آب مي شود.
از سایر اقدامات صورت گرفته می توان به تفاهم نامه امضا شده فی ما بین وزارت نیرو ، وزارت راه و شهرسازی و سازمان نظام مهندسی ساختمان کشور با موضوع نظارت بر طراحی و اجرای استاندارد تاسیسات آب و فاضلاب کلیه اماکن اشاره نمود. در راستای تحقق اهداف تفاهم نامه مذکور، برگزاری دوره بازرسی آبفا و آموزش مهندسین مکانیک از سوی آب وفاضلاب هرمزگان پیش بینی شده است. در دوره های یاد شده بر طراحی ، اجرا و نصب آیتم های کاهش و مدیریت مصرف همچون نصب فلوتر برای کلیه مخازن ساختمان ، نصب کاهنده مصرف کلیه شیرآلات و سردوش ها ، استفاده از آب خروجی کولرها جهت مصرف در آبیاری فضای سبز و فلاش تانک تاکید شده است.    
البته علي رغم ارتباط تنگاتنگ صرفه جويي با مسائل مالي و ميزان توليد و توزيع، از نظر اقتصاد دانان صرفه جويي در همه حال؛ چه بحران و چه غيربحران، مصرف درست و متناسب از كالاي اقتصادي است و نه كم مصرف كردن. اما بايستي توجه داشت در زمان بحران ، تنها برآورد نيازها در حد ضرورت به معناي صرفه جويي است كه البته اين كم مصرف كردن گرچه به نوعي محدوديت بوده و تحميلي از سوي بحران، اما زيانبار نيست بلكه كم مصرفي در راستاي بهينه سازي مصرف در زمان بحران است تا فرصت بيشتري به ديگران داده شود.
راهكارپنجم: از سوي ديگر به نظر مي رسد استراتژي قيمت گذاري (اصلاح تعرفه ها) ، راه اصلي كنترل افزايش مصرف است و در كل برنامه هاي اقتصادي صرفه جويي در مصرف منابع نقش بارز و پراهميتي را ايفا مي كند . در این رابطه با افزایش فاصله تعرفه تصاعدی قیمت آب ، توان اقتصادی مردم نیز تا حد ممکن مد نظر قرار می گیرد.  اما در عين حال افزايش قيمت منابع به نابرابري بيشتر ميان اقشار اجتماعي ختم مي شود و بعضا گروه هاي كم درآمد را تحت فشار قرار مي دهد. در حالي كه ميزان مصرف اين گروه ها به وضوح پايين تر از گروه هاي پردرآمد است. در نتيجه؛ مسئله آگاهي و شناخت ، خود را بر اقتصاد مصرف تحميل مي كند.
نتيجه گيري: به هر حال، تا قبل از آن که تامين آب شرب به معضلي بين المللي بدل نشده و مبناي اختلافات و جنگ بين اقوام ملل قرار نگرفته است، در پاسخ به «چه بايد کرد؟» شرايط بحراني حالِ حاضرو عبور از اين بحران بايستي تغيير بنيادين در همه ي سطوح مديريت و تصميم گيري آب کشور و تغيير نگرش از اين که « چه مقدار آب بيشتر مورد نياز است» به اين که « چه فعاليت هايي براي نحوه استفاده بهتر از منابع آبي موجود بايد انجام داد» ايجاد شود.
همچنين بررسي عوامل موثر در بحران هر يك از شهرها بويژه شهرهاي بحراني و در آستانه بحران و انديشيدن تمهيدات و طرح هاي عملياتي موثر، آگاه نمودن مردم از علل و اثرات زيانبار خشك سالي، و آموزش روشهاي مناسب اصلاح الگوي مصرف آب در شرايط بحراني نيز بسيار مهم است و در اين زمينه مردم مي توانند آگاهانه نقش موثري در كاهش آسيب ها ايفا نمايند.
اميد داريم در روند تغيير رويكرد ها و سياست هاي صنعت آب و فاضلاب از مباحث فني و سازه اي به  غير سازه اي و اجتماعي، موفق عمل نموده و با تدبيري به موقع نسبت به حفظ منابع موجود، كاهش موثر آسيب هاي ناشي از بحران را محقق سازيم و مديريت بحران زده آب در كشور را ساماني بدهيم.
 

  • خبرنگار: زهرا بیگلری
  • سردبیر: امیر جعفری آزاد