بخش آب
1395/11/13 13:01:00
وضعیت دریاچه ارومیه در گفت‌وگو با مدير دفتر برنامه ريزي و تلفيق ستاد احيا؛
احیای دریاچه ارومیه به لحاظ فنی، شدنی است/ مسأله آب چندان در اولویت برنامه‌های توسعه نبوده است
هدف اول تثبیت آب دریاچه در طی سه سال اول و هدف بعدی احیای دریاچه در 7 سال آتی قرار گرفت. در شهریور سال 95 آب دریاچه تثبیت شد.
 
گفت‌وگو از: عبدالصمد محمودی
 
اشاره: امروز تقریباً سه سال از زمانی که دولت یازدهم اولین مصوبه خود مبنی بر «احیای دریاچه ارومیه» را تصویب کرد، گذشته است. این اولین بار بود که دولتی در کشور روی کار می‌آمد و اولین مصوبه خود را به موضوع‌های زیست محیطی اختصاص می‌داد. شاید به جرأت بتوان گفت، این مسأله در نوع خود «استثنا» یی در میان «قاعده» رفتارها و مصوبات دولت‌ها در ایران بود. این حرکت را می‌توان سرآغاز «خودآگاهی زیست محیطی» در گفتمان دولت‌های ایرانی نامید و عملکرد دولت تدبیر و امید در زمینه احیای دریاچه ارومیه می‌تواند قابل تحسین و خواندنی باشد. به همین خاطر به سراغ دکتر «مسعود تجریشی» مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه رفتیم. کسی که هم در حوزه آکادمیک و برسی مسائل آب و محیط زیست، فرد شناخته شده ای است و هم اینکه در طول 4 سال گذشته با پروژه احیای دریاچه ارومیه از نزدیک و در میدان عمل درگیر بوده است.
 
·        به نظر شما جایگاه مسأله آب در برنامه ریزی‌های توسعه ایران به چه صورت بوده است؟ آیا به نظر شما امروز در مورد «مسأله بودن آب» و «بحرانی بودن شرایط آب» در کشور اجماع بوجود آمده ست؟
وقتی که اشاره می‌شود مسأله آب یک مسأله «اجتماعی» است؛ یعنی این امر با تاریخ، فرهنگ، اجتماع و سیاست ما گِره خورده است. و جایگاه کنونی آن و وصف وضعیت حال آن برآمد تمام این جنبه‌های مختلف در طول تاریخ است. مطمئناً مسأله آب، یک شبه پدید نیامده که یک شبه نیز قابل حل باشد. اگر به عوامل درگیر در مسأله آب و بحث آگاهی این عوامل نسبت به مسأله آب در کشور نگاه کنیم می‌فهمیم که یک آگاهی عمومی نسبت به آن وجود دارد. به طور مثال، اگر از «مردم» به عنوان یک طرف درگیر مسأله آب، شروع کنیم می‌فهمیم که عمده مردم از طریق تغییرات در حال وقوع در شیوه زیست خود و یا آگاهی ای که از رسانه‌های مختلف کسب کرده‌اند، مسأله بحران آب را به خوبی درک کرده‌اند. اخیراً یک مجله معتبر بین المللی یک نظرسنجی از میزان حساسیت مردم دنیا نسبت به تغییر اقلیم انجام داده بود که نتایج آن بیانگر میزان حساسیت بیش از 80 درصدی مردم نسبت به تغییر اقلیم بود، این در حالی است که آمارهای مربوط به جامعه آمریکا یا کشورهای عربی حدود 30 تا 40 درصد است. بنابراین مردم، تغییراقلیم و کمبود آب را با پوست و گوشت خود احساس کرده‌اند. از منظر تاریخی و جغرافیایی ما بارها با این گزاره که «ایران یک کشور کم آب است» و یا «ایران در یک منطقه خشک و نیمه خشک دنیا قرار دارد» برخورد کرده‌ایم، دولتمردان ما نیز نسبت به مسأله آب و پدید آمدن این مسأله در بسیاری از نقاط کشور اذعان دارد و حتی در برنامه ششم توسعه آب و آب و فاضلاب را جزو اولویت‌های چهارگانه کشور قلمداد کرده است.
باید توجه داشت که بایستی میان موضوع‌های مختلف براساس اولویت آن‌ها دست به انتخاب زد. مسأله آب نیز از جمله اولویت‌های کنونی کشور است و نباید آن را قربانی مصلحت‌های مقطعی در بخش‌های دیگر کرد. از نظر بنده، حل بحران آب در کشور نیازمند یک جراحی اساسی است و تعلل در آن جایز نیست. چنانچه این جراحی هر چه زودتر انجام نپذیرد ممکن است در آینده ای نزدیک حتی با جراحی نیز نتوان به حل مسأله و رفع سایه بحران از سر کشور پرداخت. در «بختگان»، «شادگان»، «دریاچه ارومیه» و «جنوب خراسان» و سایر دشت‌های کشور این مسأله در حال تکرار شدن است.
به نظر می‌رسد حل این بحران نیازمند یک اجماع کلی در میان مجموعه حاکمیت و ایجاد اراده در کلیت آن برای حل این بحران است. یعنی اگرچه ما شاهد ابلاغ سیاست‌های کلان زیست محیطی از سوی رهبری و توجه ویژه قوه مجریه به مسأله آب و قراردادن آن در اولویت اول برنامه ششم توسعه هستیم، اما زمانی که این سیاست‌ها و برنامه‌ها به اختصاص اعتبار و همکاری بین دستگاهی می‌رسد با مباحث دیگر خلط شده و از اولویت اول بودن خارج شده و به رتبه‌های پایین تر تنزل می‌کند. این است که امروز ما شاهد این هستیم که بحران آب، خود را به سایر بخش‌های کشور تحمیل می‌کند. این امر نشان می‌دهد که ما «ریسک مدیریت بحران» را قبل از اینکه بحران آب به‌وجود آید انجام ندادیم. شاید اگر به موقع در بسیاری از دشت‌های کشور با هزینه‌های اندک مدیریت ریسک- به عنوان مرحله ماقبل مدیریت بحران- را انجام می‌دادیم، امروز در زمان وقوع بحران و خشک شدن بسیاری از این دشت‌ها و تلاب ها مجبور نبودیم برای «مدیریت بحران» به فکر انجام هزینه‌های میلیاردی، نه برای حل، بلکه تسکین درد ناشی از بحران آب در بسیاری از دشت‌های کشور باشیم.
متاسفانه باید گفت ما در طول این سال‌ها با مسأله آب به صورت مدیریت بحران برخورد کردیم، این در حالی است که می‌بایست قبل از مدیریت بحران، در این حوزه «مدیریت ریسک» انجام می‌شد. فراموش نکنیم که مسأله بحران آب، تقریباً یک امر جهانی است، اما از آنجا که در بسیاری از این کشورها از سال‌ها قبل روی آن برنامه ریزی کرده‌اند و به اصلاح با «مدیریت ریسک» با آن برخورد کرده‌اند، امروز بسیار راحت تر و کم‌هزینه‌تر با این بحران روبرو خواهند شد. در یکی از این جلساتی که با یک هیأت استرالیایی داشتم، مسئول این هیأت اشاره می‌کرد که ما در طول 20 سال حدود 30 میلیارد دلار هزینه کردیم تا توانستیم میزان بهره‌وری آب و تناسب میان بهره‌برداری از آب، محیط زیست و کشاورزی را به یک پایداری و تعادل برسانیم. این در حالی است که ما در طول سالیان گذشته در حوضه‌های آبریز نتوانستیم به صورت کامل و نهادینه تمام بخش‌های ذی‌نفع را به صورت هماهنگ پای کار آورده و نوعی تعادل در مصرف و بهره وری آب ایجاد کرده باشد. جالب‌تر اینکه در سال‌های گذشته در هیچ برنامه توسعه ای که مرتبط با موضوعات آب باشد، بند یا ماده مربوط به آب وجود ندارد که به صورت تمام و کمال اجرا شده باشد. این امر نشان می‌دهد که عموماً در کشور خشک و نیمه خشک ما، پیش از این مسأله آب چندان در اولویت برنامه‌های توسعه نبوده است.
در برنامه ششم توسعه نیز در موضوع آب چند چالش مهم وجود دارد. به طور مثال در این برنامه پیش‌بینی شده که کشور تا پایان برنامه در چندین محصول بایستی خودکفا شود. این امر نشان می‌دهد که چیزی حدود 22.5 میلیارد مترمکعب تعهد آبی جدید برای کشور در این برنامه ایجاد شده است. این در حالی است که فضای جامعه پر از مشکلات مردم مناطق مختلف ناشی از کم آبی است. سؤال این است که در برنامه‌های خودکفایی این محصولات، مسأله کم آبی کشور چه جایگاهی دارد؟! آیا این امر با اولویت اول بودن مسأله آب در برنامه ششم منافات ندارد؟! مطمئناً این امر پیامد دیگری جز خشک شدن تالاب‌های ما نمی‌تواند داشته باشد. چرا که با ابلاغ این سیاست‌ها تعدادی به دنبال توسعه کشاورزی و سطح زیرکشت آبی خواهند رفت، و این یعنی فشار مضاعف بر منابع آبی کشور.
 
·        وضعیت دریاچه ارومیه در حال حاضر به چه صورت است و چه کارهایی برای احیای این دریاچه تاکنون صورت گرفته است؟
به طور کلی برنامه این بود که در طی سه سال اول وضعیت دریاچه ارومیه تثبیت و در 7 سال آتی این دریاچه به نوعی پایداری در منابع و مصارف آب برسد. زمین شناسان ما اعتقاد داشتند اگر نتوانیم در سه سال اول دریاچه را تثبیت کنیم، دریاچه کاملاً از بین خواهد رفت. بنابراین هدف اول تثبیت آب دریاچه در طی سه سال اول و هدف بعدی احیای دریاچه در 7 سال آتی قرار گرفت. در شهریور سال 95 آب دریاچه تثبیت شد.
بد نیست اشاره شود از سال 73 تا سال 93 حدود 8 متر تراز آب دریاچه پایین رفته بود. اما با این که دهم برنامه ریزی کرده بود اقداماتی را برای تثبیت آب دریاچه انجام دهد، اما با پایان یافتن دولت عملاً هیچ اقدامی صورت نپذیرفت و وضعیت دریاچه به مراتب بدتر شد. اما با روی کارآمدن دولت یازدهم، عملیات نجات دریاچه وارد فاز اجرایی شد و در طول ماه‌های اولیه سعی شد تمام اطلاعات مربوط به میزان آب دریاچه، سطح زیرکشت و پتانسیل‌های موجود برای احیای دریاچه با آمار دقیق استخراج شود. مجموعه اقدام‌های انجام شده و استفاده از تجربیات جهانی باعث شد تا در سه سال اول تراز آب دریاچه که قرار بود تا کاهش 120 سانتی‌متری قرار گیرد، 20 سانتی‌متر نیز بالاتر آمد و عملاً آب دریاچه ارومیه تثبیت شد. مرحله دوم بسیار سخت تر بود، چرا که این مرحله بایستی همراه با صرفه‌جویی آب در بخش کشاورزی باشد. مطالعات نشان می‌داد با کاهش 40 درصد از مصرف آب در بخش کشاورزی می‌توان هم آب دریاچه را احیا کرد و هم اینکه از سطح تولید کشاورزی در منطقه کاسته نشود. از آنجا که در طول زمان سیاست و یا نظارت خاصی بر روی مصرف آب کشاورزی در این منطقه اعمال نشده بود، این امر باعث شده بود تا اگر گیاهی به طور مثال به یک واحد آب در طول شبانه روز نیاز دارد بیش از 2 واحد آب مصرف کند. این در حالی بود که به لحاظ فنی به‌دلیل آب دادن بیش از حد به گیاه، بهره‌وری کشاورزی نیز پایین آمده بود و کشاورز نیز از این مسأله چندان اطلاعی نداشت. با بررسی‌های ماهواره ای و مطالعات انجام شده و استحصال نوع و نحوه کشت در منطقه برنامه ریزی شد تا روی بهره‌وری مصرف آب در بخش کشاورزی در این منطقه کار شود و جالب اینکه بعد از اجرای این عملیات با اینکه از مصرف آب کشاورزی منطقه کاسته شده بود، اما میزان برداشت محصول افزایش یافته بود. این امر نشان می‌دهد که نوع کشاورزی منطقه برای سالیان متوالی به صورت سنتی بوده است. بنابراین احیای دریاچه ارومیه به لحاظ فنی، شدنی است. اما شاید مهم‌ترین مشکل موجود در این امر، وجود مشکلات ساختاری موجود در منطقه است. به این معنا که شاید در میان نهادهای موجود در منطقه هنوز بر سر راه‌های احیای دریاچه ارومیه اختلاف نظر دارند و به یک اجماع کامل نرسیده‌اند.
 
·        چه ضمانت‌های اجرایی برای اجرای این برنامه‌ها وجود دارد؟
وقتی برنامه‌ریزی می‌شود که حدود 40 درصد از میزان مصرف آب کشاورزی باید کاسته شود تا شاهد احیای دریاچه ارومیه باشیم. همه باید پای کار بیایند و کسی که در حوزه امنیتی کار می‌کند بایستی گزارش امنیتی از پیامدهای آن ارائه دهد، و کسی که مسئول آب منطقه‌ای است در حوزه خودش یک گزارش مبسوط در این زمینه ارائه دهد و الی آخر. بنابراین اینکه اشاره می‌شود که کل حاکمیت بایستی برای حل مسأله آب وارد شود، به این معناست که بتوان با قاطعیت ضمانت اجرایی تصمیمات گرفته شده در سطح کلان در زمینه آب را تضمین کرده و در نهایت به حل مسأله و یا کاهش پیامدهای آن پرداخت.
متاسفانه هنوز برای بسیاری از برنامه ریزی‌های انجام شده در زمینه‌های زیست محیطی نگرش علمی وجود ندارد و تعریف دقیقی از مفاهیم و برنامه‌های زمان‌بندی تدوین شده ارائه نمی‌شود. به طور مثال زمانی که نیاز به رهاسازی آب در یک بازه زمانی است، در دنیا بر روی ثانیه‌های زمان رها سازی مطالعات جامعی صورت می‌گیرد به این معنا که اگر آن‌ها به نتیجه برسند که رهاسازی آب در شامگاه روز 15 بهمن ماه بایستی انجام شود، این تصمیم براساس یک سری مطالعات جامع انجام شده و امکان اینکه این امر به دخالت یا پیشنهاد یک نفر چندساعت به تأخیر بیفتد ندارد، مگر در زمانی یک اضطرار خاص پیش بیاید. اما در کشور ما از آنجا که برای این امر مطالعات جانبی و تأثیر و تأثر آن در بازه‌های زمانی و با توجه به اقلیم و یا سایر مسائل بررسی نمی‌شود چندان فرقی نمی‌کند که این رها سازی چند روز جلوتر یا عقب تر اتفاق بیفتد.
 
· به صورت مشخص برای تثبیت آب دریاچه در سه سال اول چه کارهایی انجام شد؟
به طور عمده دو کار مشخص برای تثبیت اولیه آب دریاچه انجام شد؛ اول اینکه؛ سعی شد آب موجود ناشی از وقوع سیل یا آب‌های زرینه رود و سمینه رود به یکدیگر متصل شده و به دریاچه ارومیه بریزد. با این کار حدود یک میلیارد مترمکعب به ورودی آب دریاچه نسبت به سال‌های گذشته افزوده شد. در مرحله دوم؛ سردهانه ها کنترل شد و از تحویل آب اضافی به بخش کشاورزی که عمدتاً هدر می‌رفت، ممانعت به عمل آمد. به طور کلی با انجام اقدامات انجام شده و کاهش تلفات مسیر از 36 درصد در سال 94-93 به 15 درصد در سال 95-94، حدود 1900 میلیون مترمکعب آب به صورت خالص وارد دریاچه ارومیه شد.
 
·        شما به حلقه مفقوده حل بحران آب در سطح حاکمیت پرداختید، فکر می‌کنید در لایه‌های پایین تر به‌ویژه لایه‌های علمی بررسی بحران آب در ایران این حلقه مفقوده چیست؟
 به نظرم این مسأله را باید در نبود یا در نظر نگرفتن «زنجیره ارزش» در اجرای کارها یا تدوین پروژه‌های علمی در زمینه مدیریت بحران آب جستجو کرد. به این معنا که برای حل بحران آب بایستی به مسائلی چون «بازار آب»، «نحوه تأمین بودجه‌های خُرد» در زمانی که دولت توانایی تأمین مالی پروژه‌ها را ندارد، تحقیقات و مطالعات دانشگاهی و... به صورت یک پکیج و در راستای تقویت و هماهنگی با یکدیگر نگاه کرد. این در حالی است که قبل از این هر کدام از بخش‌های کشاورزی، برنامه و بودجه یا دانشگاه‌ها به صورت بخشی صرفاً به دنبال انتفاع خود بودند. بنابراین از طرف پایین یعنی از طرف نهادهای مدنی، دانشگاهی، اصناف و اتحادیه‌های کشاورزی و سایر نهادهای ذی‌نفع در مسأله بحران آب در ایران باید در قالب یک زنجیره ارزش و هماهنگ با یکدیگر اقدامات موردنظر صورت گیرد.
  • خبرنگار: عبدالصمد محمودی
  • سردبیر: امیر جعفری آزاد

دیدگاه کاربران




ارسال پیام