بخش آب
1395/01/02 10:45:00
یادداشتی به‌بهانه دوم فروردین، روز جهاني آب؛
آب زیرزمینی و مشاغل
"سيدمحمدعلي مصطفوي" مديرکل دفتر حفاظت و بهره‌برداري منابع آب و امور مشترکين شرکت مدیریت منابع آب ایران
آب از دیرباز باعث شکل گیری نقاط تمرکز اجتماعات و جابجایی جمعیت‌ها و جوامع انسانی در طول تاریخ بشری بوده است. از زمان آشنایی بیشتر با فنون کشاورزی و کشتیرانی رودخانه‌های بزرگ و کوچک در نقاط مختلف جهان و از جمله ایران مأمن و محل اسکان اجتماعات و شکل گیری تمدن‌ها بوده‌اند. رودخانه‌های کارون، دز، کرخه، زاینده رود و سایر رودخانه‌های دیگر کشورمان ایران نیز محل ظهور تمدن‌های ایلام، بابل، پارسی، ماد و پارت بوده‌اند. بی‌شک ظهور این تمدن‌ها فقط از جنبه وابستگی به تأمین نیاز شرب آن‌ها نبوده است. بلکه وابستگی‌های شغلی و تولید و تأمین نیازهای معیشتی جوامع مذکور تا حدود زیادی مستقیماً به آن وابسته بوده است. گسترش کشاورزی، ماهیگیری، حمل و نقل آبی و صنایع وابسته به آب مثل آسیاب‌ها از جمله مشاغلی است که آب در اختیار تمدن‌های مذکور قرارداده و منشاء قدرت و عظمت آن‌ها بوده است.
ازدیاد جمعیت و رشد تقاضای آب جوامع انسانی در کشور را به سایر دشت‌ها و نقاط کشور گسیل داشت و تکنولوژی‌های نو در استحصال آب ابداع شد. با حفر قنات تحولی جدید در بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی و رفع نیازهای شهرها و روستاها ایجاد شد. این ابداع نه تنها وابستگی‌های شغلی و درآمدی برای مردم ایجاد نمود، بلکه طیف وسیعی از مردم را به حرفه اکتشاف و استخراج آب سوق داد و شروع یک انقلاب در دانش آب‌های زیرزمینی درایران بود کتاب "استخراج آب‌های پنهانی" نوشته "حاسب الکرجی" نمونه بارز آن است.
در این مقطع زمانی از تاریخ آب منشاء ایجاد مشاغل زیادی از تولید دانش مهندسی و مهارت‌های احداث، استحصال و نگهداری و بهره‌برداری سازه‌های مربوطه تا استفاده‌های مختلف از آب در کشاورزی و صنعت و آبرسانی‌ها بوده است.
در عصر کنونی با توجه به رشد جمعیت و تنوع وابستگی‌ها و مشاغل زیادی که مستقیم یا غیرمستقیم با آب سروکار دارند بخش وسیعی از اقتصاد کشورها را آب به‌خود اختصاص داده است و بدون در نظر گرفتن سایر منابع طبیعی در مقام مقایسه، کشورهای پر آب اقتصاد پویاتر و قوی‌تری را ظاهر نموده‌اند.
اکنون زمانی است که در برخی کشورها به دلیل بارش کمتر و نیازهای بیشتر ایجاد شده به آب، کم آبی تهدیدی برای آن‌ها محسوب می‌گردد. دربرخی نقاط با خشک شدن و ازدست رفتن منابع به ویژه منابع آب زیرزمینی مهاجرت ساکنین، فقیر شدن مردم و بیکاری بخش‌هایی از جمعیت خود را به دنبال داشته است. خشکسالی در شاخ آفریقا نمونه‌ای از اثرات بی آبی در از دست رفتن مشاغل دردهه های اخیراست. درایران کم آبی اثرات نامطلوبی بر اشتغال مردم در برخی حوضه‌ها داشته است از دست رفتن معیشت مردم در پایاب زاینده رود، تعطیل شدن کشتیرانی درکارون و نابودی کشاورزی در برخی از روستاهای استان‌های فارس و کرمان و یزد دراثر خشک شدن قنوات و چاه‌ها و حتی مهاجرت ساکنین برخی از روستاها نشانه‌های نقش قوی آب بر اشتغال است.
توسعه شهرنشینی و رشد صنایع نیازهای روزافزون شرب و صنعت را به دنبال داشته است و عدم تکافوی تأمین نیازها از طریق چشمه‌ها و قنوات در سطح دشت‌ها، حفر چاه‌های عمیق و نیمه عمیق را طی چند دهه‌های اخیر درکشور به دنبال داشت.  اثرات این توسعه افت سطح آب زیرزمینی و کسری مخزن آبخوان‌ها دراثر برداشت‌های بیش از حد متعارف توسط چاه‌های مجاز و غیرمجاز بوده است که پی آمده‌ای آن تخریب‌های زیست محیطی، کاهش توان آبدهی آبخوان‌ها، فرونشست زمین، خشک شدن و متروکه شدن قنوات و چاه‌ها  است. این پیامدها ناچاراً منجر به از دست رفتن شغل هزاران نفر در سطح دشت‌های مختلف کشور شده ادامه این روند قطعاً بیکاری، مهاجرت و اتفاقات ناگوار حاصل از آن را به دنبال خواهد داشت.
وضعیت فعلی آب زیرزمینی درکشور در برخی محدوده‌ها بحرانی و در بسیاری از محدوده‌ها در آستانه بحران قرار گرفته است از آنجا که بخش‌های وسیعی از کشور وابستگی صرف یا حداکثری از لحاظ آب شرب و کشاورزی وصنعت به آب زیرزمینی دارند ادامه این روند از دست منابع یا بیکاری و بی خانمانی طیف وسیعی از مردم کشور را به دنبال خواهد داشت. درعین حال این موضوع می‌تواند فرصتی برای اصلاح روش‌ها و الگوی مصارف آب درکل بخشها به ویژه بخش کشاورزی به عنوان بزرگ‌ترین مصرف کننده آب باشد. تکاپوی ایجاد شده و تصمیمات شورای عالی آب طی دو ساله اخیر و حساسیت دولت دکتر روحانی و وزیر نیرو بر موضوع آب‌های زیرزمینی نشانه‌هایی از تغییر تفکر حاکم بر منابع آب در کشور را بروز داده است. ایجاد هماهنگی‌های لازم در دستگاه‌ها و قوا و نگرش سیستمی به موضوع آب‌های زیرزمینی تنها راهکار نجات این منابع و پایداری زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی برای ذی‌نفعان است. طرح احیاء و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی یکی از طرح‌های اجرایی پیشنهادی وزارت نیرو است که در جلسه پانزدهم شورای عالی آب به تصویب رسیده و با اجرای آن بهره برداری صحیح، کاهش مصارف و اصلاح الگوی مصرف آب در بخش‌های مختلف به ویژه بخش کشاورزی حاصل خواهد شد و هم‌زمان با تحول در بخش کشاورزی و سوق دادن آن به سمت درآمد بیشتر از هر مترمکعب آب روزنه امیدی است که نه تنها پایداری اشتغال دراین بخش را تثبیت می‌کند بلکه با حفظ منابع آب زیرزمینی توسعه پایدار در سایر بخش‌ها نیز ایجاد می‌گردد.
کم آبی و خشکی فرصتی برای کشور است تا با ساماندهی مصارف،بهبود روش‌های تامین و انتقال و توزیع و بهینه سازی مصرف موجب کاهش بار وارده بر آبخوان‌های زیرزمینی و با بکارگیری تکنولوژی‌های مدرن در کشاورزی نه تنها از گسترش بیکاری و فقر ناشی از کمبود منابع آب جلوگیری می‌گردد بلکه زمینه‌های اشتغال بیشتری با استفاده صحیح از منابع آب ایجاد می‌شود وبرای این مهم فرصت زیادی در اختیار نیست و باید در اجرا و انجام آن تسریع نمود.
                     
  • خبرنگار: علی اکبر ذاکری
  • سردبیر: امیر جعفری آزاد