بخش آب
1396/02/27 14:53:00
به بهانه رونمایی از برنامه راهبرد ملی تغییر اقلیم؛
سازگاري با تغييرات اقليم؛ ضرورت تاب آوري و توسعه پايدار
مهندس "علیرضا دائمی" - قائم مقام وزیر نیرو در امور بین المللی و پشتیبانی صنعت آب و برق

در نيمه دوم قرن بيستم موضوع افزايش گازهاي گلخانه اي و نظريه تغيير اقليم توسط برخي از دانشمندان مطرح شد. پيش بيني شد که جهان با چالش جديدي از رويدادهاي جدي مواجه خواهد شد. خشکسالي هاي ممتد و طولاني به همراه وقوع سيلاب هاي بزرگ مخرب، افزايش گرماي زمين و نهايتاً تغييرات وضعيت جهاني در تمرکز جمعيت ، رخداد مهاجرت هاي بزرگ و حوادث غيرمترقبه در مناطق مختلف کشور پي آمدهاي تغيير اقليم خواهد بود.
از سال هاي پاياني قرن بيستم زنگ اخطار مراکز علمي جهاني به ساکنين زمين به صدا درآمد و نهادهاي بين المللي به شکل هاي جدي تري به چاره انديشي پرداختند. تغيير اقليم از نظريه به واقعيت انکارناپذير تبديل شد و انسان از اثرات آن به شدت آسيب ديد. بسياري از مناطق جهان با خشکسالي و اثرات آن مانند خالي از سکنه شدن روستاها مواجه شدند و همزمان نيز سيلاب هاي مخرب در نواحي ديگري رويداد. نشست ها و همايش هاي جهاني نظير کنفرانس ريو از دو دهه پيش و در ادامه آن کنفرانس جهاني تغيير اقليم در پاريس و  مراکش در سالهاي 2015 و 2016 ميلادي با حضور صدها نفر از روساي جمهور و يا معاونين آنها برنامه هاي جامعي را براي سازگاري با تغيير اقليم ارايه دادند و کشورها متعهد شدند که با اجراي برنامه هايي از ميزان انتشار گازهاي گلخانه اي بکاهند.
در همين دوره زماني در کشور ايران شاهد 4 رويداد در مباحث تغيير اقليم هستيم:
1- ميزان بارندگي متوسط کشور حدود 20 درصد کاهش يافته به گونه اي که متوسط بلندمدت از 250 به 210 ميليمتر درسال تقليل يافته است.
2- دردو دهه اخير براساس سنجش هاي صورت گرفته پهنه سرزميني کشورمان بصورت متوسط 1/1 درجه سانتيگراد گرم شده است و بر اساس پيش بيني هاي انجام شده تا دهه آينده اين ميزان به 2 درجه افزايش خواهد يافت. باتوجه به اثرات مستقيم درجه حرارت بر تبخير، حدوداً‌30 ميليارد مترمکعب در سال به حجم تبخير افزوده خواهد شد.
3- بررسي هاي سازمان علمي جهان حاکي از آن است که ايران در محدوده مناطقي است که در سالهاي پيش رو به دليل تغييرات اقليمي بيش از 15% از عملکرد توليدات محصولات کشاورزي آن کاسته خواهد شد.
4- براساس برنامه ها و چشم انداز مصوب کشور جمعيت کشور تا افق 1420 به 106 ميليون نفر خواهد رسيد. لذا حدود 32 درصد ساکنان پهنه سرزميني افزايش خواهند يافت.
در صورت ادامه روند موجود تغييرات آب و هوايي ميزان منابع آب تجديدپذير کشور از 130 ميليارد مترمکعب به 70 ميليارد کاهش خواهد يافت و همچنين از عملکرد محصولات کشاورزي نيز 15درصد کاسته خواهد شد و اين در حالي است که رشد جمعيت کشور 32 درصد پيش بيني شده است. لذا مديريت تأمين و مصرف آب، غذا و انرژي در آينده اي نه چندان دور در منطقه و بويژه در کشور از مباحث مهمي خواهد بود که توجه به آن و تعيين مسير راه براي رفع مشکلات ناشي از کمبودها ضروري خواهد بود. ادامه روند فعلي تأمين و مصرف آب، غذا و انرژي درکشور به ويژه اختصاص يارانه به مصرف بيشتر اين مولفه ها بطور بديهي نمي تواند راه حل قابل قبولي براي پايداري اقتصاد کشور و تاب آوري منابع و مصارف در سطح ملي باشد. لذا تغيير الگوهاي توليد، توزيع و مصرف منابع سه گانه آب، غذا و انرژي چالش مهم دهه هاي پيش رو خواهد بود و مديريت آن از اهميت ويژه اي برخوردار است.
در مصرف انرژي، براساس آمارانتشار يافته توسط مراجع بين المللي  ، کشور ايران بالاترين ضريب شدت انرژي در جهان را دارد در مقايسه با ساير کشورهاي جهان نسبت مصرف انرژي به توليد ناخالص ملي کشورمان چند برابر مي باشد. در انتشار گازهاي گلخانه اي کشورمان به دليل استفاده بيش از حد از سوخت هاي فسيلي جزء 10 کشور رتبه اول در جهان محسوب مي شود و اين روند بصورت فزاينده ادامه دارد.
در مصارف آب کشاورزي نيز بيشترين ميزان آب بدون توجه به کمبودها و رعايت الگوي مصرف بهينه و الگوي کشت مناسب در ايران استفاده مي شود. براساس آمار سازمان جهاني غذا و کشاورزي سازمان ملل متحد  بهره وري محصولات کشاورزي به ازاي يک مترمکعب آب نسبت به متوسط جهاني نصف مي باشد.
حدود 27/9 ميليارد مترمکعب آب ناشي از ضايعات کشاورزي در مرحله برداشت تا قبل از مصرف محصولات کشاورزي بدليل بسته بندي و نحوه ارايه به بازار هدر مي رود. کليه آمار و اطلاعات و شواهد انتشار يافته توسط مراجع ملي و بين المللي حاکي از مصرف گرائي و عدم توجه به پايداري و تاب آوري اقتصاد آب و انرژي مي باشد. سهم يارانه غيرنقدي اختصاص يافته به آب و انرژي بر اساس گزارش سازمان برنامه و بودجه در سال بيش از 300 هزار ميليارد تومان است و اين در شرايطي است که کشور براي طي مراحل توسعه، ارتقاء‌سطح زندگي مردم، ايجاد سالانه حدود يک ميليون شغل جديد، نياز به اين سرمايه دارد. فلذا حل مشکلات آب، انرژي و تامين غذا، از محورهاي مهم برنامه دولت براي آينده پيش رو است. دولت باید برنامه کاهش شدت انرژي و مصرف بي رويه آب را با استفاده از تمامي مولفه هاي ممکن به اجرا گذاشته و از آن صیانت نماید. مهمترين مولفه هاي بهره وري در آب و انرژي به شرح زير مي باشد:
1- اطلاع رساني و فرهنگ سازي در تمام لايه هاي اجتماعي، شامل سياست گزاران ، تصميم سازان، نهادهاي اجتماعي و يکايک مردم شريف ساکن در سرزمين براي آشنايي و نهادينه شدن رعايت اخلاق اجتماعي قابل قبول در مصرف و مبارزه با مصرف گرايي. نقش راسانه و شبکه هاي اجتماعي در اين خصوص بسيار حائز اهمیت است.
2- کاهش تلفات در تامين، توزيع و انتقال  آب و انرژي، دولت اعتباراتي را که صرف توسعه تاسيسات تامين مي نمايد مي بايستي با قاطعيت براي کاهش تلفات هزينه نمايد. تاسيساتي که با زحمات زياد و صرف هزینه گزاف تهيه شده است با بهره وري پايين بکار گرفته مي شود. لذا اثرگذاري آن در حل مشکلات جامعه کم بوده و نتيجه لازم حاصل نمي شود.
3- ابزار اقتصادی و تعرفه آب و انرژي و عدم تعادل بين هزينه تمام شده و تعرفه تکليفي از مباحث مهم ديگري است که بايد مورد توجه قرار گيرد. يارانه آب و انرژي در مصارف شهري و کشاورزي به شکل نامتوازني توزيع مي شود. بدون استفاده از ظرفيت هاي تعرفه اي و اصلاح قيمت ها نبايد در انتظار تحولي جدي در کاهش مصرف و افزايش بهره وري آب و انرژي باشيم.
4- در صورتيکه بهاي آب و انرژي اصلاح شود، استفاده از ابزار کاهنده در محل مصرف  نيز مي تواند در اصلاح الگوي مصرف موثر باشد. طبعا ماداميکه آب و انرژي به لحاظ اقتصادي کالايي کم ارزش در جامعه قلمداد شوند، نبايد انتظار اصلاح رويه مصرف با هزينه سازي و استفاده از تجهيزات کاهنده را داشته باشيم.
5- امروز در جهان استفاده از آب خاکستري و مصرف مجدد پساب براي اموري نظير آبياري فضای سبز و شستشوي فضاي عمومي بسيار رايج است. حتي در کشورهايي با بارش و منابع ‌آبي بسيار نيز دولت ها ضوابطي براي مصارف مجدد آب از طريق تصفيه فاضلاب ارائه کرده اند. پساب مي تواند بخش بسياري از مصارف را پوشش دهند و تهديد منابع آبي به لحاظ کمي و کيفي را کاهش دهد.
بکارگيري پنج مولفه ياد شده مي تواند برنامه برون رفت از چالش هاي مديريت منابع آب و انرژي باشد. اميد است دولت مردان و تمامي اقشار جامعه توجه ويژه هاي به حفظ منابع آب و انرژي و زمين براي نسل آينده داشته باشند.

  • خبرنگار: علی اکبر ذاکری
  • سردبیر: امیر جعفری آزاد