بخش آب
1396/04/04 11:34:18
به بهانه نامگذاری چهارمین روز هفته صرفه‌جویی به نام آب و توسعه پایدار؛
جایگاه حفاظت از محیط زیست و کیفیت منابع آب در توسعه پایدار و سلامت همگانی
"جواد حسن نژاد" رئیس گروه کیفی، محیط زیست وبهره برداری پساب شرکت مدیریت منابع آب ایران "ساناز مصطفی پور" کارشناس محیط زیست گروه کیفی، محیط زیست وبهره برداری پساب شرکت مدیریت منابع آب ایران
 
هنگامی که از پایداری سامانه‌های منابع آب صحبت می‌شود، سه مفهوم طبیعت، نسل حاضر و نسل‌های آینده را در بر می‌گیرد به طوری که نسل آینده حداقل به همان سطح از اقتصاد، محیط زیست و رفاه زندگی که ما الان از آن‌ها برخوردار هستیم، دسترسی داشته باشند. بر این اساس سیاستی را در زمینه منابع آب می‌توان پایدار دانست که بتواند منافع مثبت حاصل از منابع آب را در آینده نیز حفظ کند.
 
وظایف قانونی مرتبط با وزارت نیرو در زمینه توسعه پایدار منابع آب کشور
ازمهمترین اسناد بالادستی توسعه پایدار منابع آب کشور می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:
- چشم انداز وزارت نیرو برگرفته از سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی ایران در مورد «منابع آب» مصوب 77.10.23
- راهبردهای توسعه بلند مدت منابع آب مورخ 81.8.20
- برنامه پنجم توسعه (ماده 140)
مدیریت محیط زیست و کیفیت منابع آب کشور در چارچوب اهداف توسعه پایدار منابع آّب و سلامت همگانی
توسعه پایدار توسعه ای است که سلامت انسان و محیط زیست را در بلندمدت بهبود دهد. اهم محورهای مدیریت محیط زیست و کیفیت منابع آب کشور در چارچوب اهداف توسعه پایدار منابع آّب و سلامت همگانی در مراحل ذیل قابل بررسی و ارائه است:
 الف - امکان سنجی استقرار بهینه کاربری‌ها به منظور حفاظت از محیط زیست و کیفیت منابع آب.
اهم روش‌های بررسی امکان سنجی استقرار کاربری‌ها با توجه به ملاحظات زیست محیطی شامل موارد ذیل است:
- آمایش سرزمین
آمایش سرزمین (Spatial planning) شامل تنظیم روابط و کنش‌های متقابل بین عوامل انسانی، اقتصادی و عوامل محیطی به منظور ایجاد سرزمینی مبتنی بر بهره گیری بهینه و پایدار از استعدادهای انسانی و محیطی می‌باشد. به عبارت دیگر مطلوب‌ترین، عادلانه‌ترین و پایدارترین آرایشی که به سه مؤلفه مهم جمعیت، سرمایه و منابع طبیعی و محیطی در یک منطقه یا سرزمین داده می‌شود، برنامه آمایش سرزمین اطلاق می‌شود.
 
- ارزیابی توان اکولوژیک
بهره برداری بهینه و اصولی از منابع طبیعی سرزمین و ساماندهی کاربری اراضی بر اساس توان طبیعی (اکولوژیکی) آن که نقش مهمی در مدیریت محیط و جلوگیری از تخریب محیط زیست در راستای توسعه پایدار دارد. ارزیابی توان اکولوژیکی یکی از روش‌های تعیین کاربری‌های بهینه اراضی است که در آن ابتدا با تهیه نقشه یگان‌های زیست محیطی که از تلفیق نقشه‌های طبقات ارتفاعی، شیب، جهت شیب، خاک و پوشش گیاهی بدست می‌آید و سپس با تجزیه و تحلیل سیستمی عوامل پایدار و ناپایدار اکولوژیکی سرزمین، توان انواع کاربری‌ها، ارزیابی می‌گردد. پس از ارزیابی توان اکولوژیکی کاربری‌ها، برای انتخاب بهترین گزینه‌ها در واحد سرزمین و ساماندهی کاربری‌ها، تعیین اولویت کاربری‌ها انجام می‌پذیرد و نقشه‌های طبقه توان کاربری مختلف تهیه می‌شود.
 
-ارزیابی اثرات استراتژیک زیست محیطی
امروزه ارزیابی اثرات زیست محیطی (EIA) در اکثر پروژه‌ها و طرح‌ها مورد عمل قرار می‌گیرد اما به دلیل محدودیت‌ها و مقیاس کوچک حوزه عمل آن و لزوم توجه به اثرات عمده ناشی از راهبردها و سیاست‌های توسعه، سطح دیگری از ارزیابی زیست‌محیطی با رویکرد استراتژیکی مورد توجه قرار گرفته است. هدف ارزیابی زیست محیطی استراتژیکی (SEA) ارزیابی اثرات ناشی از راهبردها و سیاست‌ها و در نظر گرفتن اثرات تجمعی حاصل از برنامه‌ها و طرح‌ها است و هم اکنون در بسیاری از کشورهای توسعه یافته جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد. مزیت عمده SEA توجه آن به اهداف و مفاهیم توسعه پایدار است و در سال‌های اخیر مورد توجه برنامه‌ریزان توسعه قرار گرفته است.
 
-ارزیابی اثرات زیست محیطی
ارزیابی اثرات زیست محیطی (EIA) یا (Environmental Impact Assessment)، روشی است که در آن اثرات ناشی از انجام یک پروژه یا عملیات آن بر محیط زیست بررسی و پیش بینی می‌گردد تا در هنگام انجام پروژه، با توجه به شناخت وضعیت موجود و نوع اثرات، عملیات به صورتی انجام پذیرد تا کمترین اثر بر محیط زیست وارد گردد. در ایران نیز برای ارزیابی آثار محیط زیستی برخی از طرح‌های (پروژه‌های) صنعتی و عمرانی الزام قانونی وجود دارد. در واقع ارزیابی آثار محیط زیستی برای جلوگیری از اثرات منفی طرح (پروژه) بر محیط زیست و کاهش هزینه‌ها است.
 
ب- چگونگی استقرار کاربری‌ها با توجه به ملاحظات زیست محیطی
ساماندهی استقرار کاربری‌ها از جمله ابزارهای مدیریتی و نظارتی در جهت پیشگیری و جلوگیری از آلودگی منابع آب محدود و ارزشمند کشور می‌باشد که معیارهای قابل ارائه برای بررسی عملکرد این شاخص به شرح ذیل می‌باشد:
- نظارت‌های انجام شده در خصوص مجوزهای صادر شده برای تخصیص منابع آب و استقرار واحدها با رعایت ملاحظات حفاظت از محیط زیست وکیفیت منابع آب
- مکانیزم پیش بینی شده برای اعمال دیدگاه‌های حفاظت کیفی در صدور مجوزها از قبیل آبزی پروری و گردشگری بر اساس دستورالعمل‌ها و بخشنامه‌های ابلاغی
- نظارت بر مجوزهای بهره برداری صادره با اعمال دیدگاه‌های حفاظت کیفی
- اخذ تعهدهای مبنی بر عدم رهاسازی فاضلاب تولیدی به منابع آبی و محیط زیست
- نظارت بر تعیین و اعمال حریم‌های کیفی منابع آب سطحی و زیر زمینی برا ساس دستورالعمل‌های ابلاغی
- رعایت ملاحظات HSE در طرح‌های توسعه منابع آب
 
ج ملاحظات بهره برداری کاربری‌ها به منظور حفاظت از محیط زیست و کیفیت منابع آب:
در راستای بهره برداری پایدار مبتنی بر اصول توسعه پایدار و سلامت همگانی، گام‌های ذیل به منظور مدیریت کیفیت منابع آب کشور در حال انجام می‌باشد:
 الف- شناسایی و پایش کیفیت و آلودگی منابع آب
- ساماندهی پایش کیفیت و آلودگی منابع آب و ایجاد بانک اطلاعات کیفیت منابع آب
- مطالعه و ایجاد زیر ساخت‌های لازم به منظور پایش کیفیت منابع آب
ب- پیشگیری و کنترل آلودگی منابع‌آب
- برنامه‌ریزی، هماهنگی و نظارت بر فعالیت‌های مصرف‌کنندگان آب و جلوگیری از تخلیه غیر استاندارد فاضلاب به منابع آبی با هماهنگی سازمان حفاظت محیط زیست
- نظارت بر برنامه‌ریزی، کنترل کیفیت و اقدام درخصوص نظارت بر تخلیه، بازچرخانی و بهره برداری از پساب کاربری‌های مختلف.
- نظارت بر رعایت حرایم کیفی، منابع آب سطحی و زیر زمینی
 - مدیریت ریسک آلودگی منابع آب
 - برنامه ریزی به منظور ارتقای آگاهی‌های عمومی در زمینه حفاظت محیط زیست آبی و جلوگیری از آلودگی منابع آب.
 
ج- احیاء و بهسازی منابع آبی آلوده
- ساماندهی استقرار کاربری‌ها و مدیریت مصرف‌کنندگان آب متناسب با ظرفیت‌های زیست محیطی و حساسیت‌های منابع آبی
- نظارت بر انجام مطالعات طرح‌های مرتبط جهت احیاء و بهسازی منابع آبی آلوده
- انجام اقدامات لازم جهت تعیین ظرفیت پذیرش آلودگی منابع آب و اقدام جهت حساس‌سازی سازمان ذیربط و همکاری به منظور رفع و یا کاهش این آلودگی‌ها
- نظارت بر مطالعات و تعیین ظرفیت خودپالایی منابع آب کشور
 
-3 مشکلات و چالش‌های موجود در زمینه تحقق توسعه پایدار در بخش آب کشور
اهم چالش‌های مرتبط در جهت عملیاتی نمودن اهداف و وظایف قانونی مرتبط با بخش آب وزارت نیرو به شرح ذیل می‌باشد:
- توسعه روز افزون تقاضای آب برای مصارف مختلف و محدودیت منابع آبی و افزایش روز افزون آلودگی
- ضعف در همکارهای بین بخشی و فرا سازمانی در زمینه مدیریت کیفیت منابع آب کشور
- کمبود نیروی انسانی متخصص در زمینه مدیریت محیط زیست و کیفیت منابع آب با توجه به حجم گسترده مشکلات آلودگی‌ها و افت کیفیت منابع آب
- ضرورت بازنگری و اصلاح قوانین و مقررات مرتبط با حفاظت از کیفیت منابع آب و شفاف‌سازی نقش وزارت نیرو در زمینه تأمین آب با کیفیت مناسب به ویژه بازنگری ماده 46 قانون توزیع عادلانه آب و ماده 688 قانون
- کمبود منابع اعتباری لازم به منظور اجرای برنامه‌های مرتبط با حفاظت از کیفیت منابع آب
- مشکلات ناشی از عدم تکافوی برنامه‌های آموزشی و آگاهی رسانی در خصوص مقولات مرتبط با حفاظت ازمحیط زیست و کیفیت منابع آب
- کمبود در استقرار وتجهیز شبکه‌های سنجش و پایش مستمر کیفیت آب‌های سطحی و زیرزمینی و مخازن سدها با تاکید براندازه گیری پارامترهای آلودگی و ایجاد پایگاه اطلاعاتی مناسب
 
 
 
4- عملکرد شاخص دولت یازدهم در زمینه حفاظت از محیط زیست و کیفیت منابع آب در راستای تحقق اهداف توسعه پایدار در بخش آب کشور
- در بخش ظرفیت سازی و ایجاد ساز و کارهای لازم جهت مدیریت بهینه منابع آب و حفاظت محیط زیست آبی کشور، نظام نامه جامع مدیریت کیفیت منابع آب تدوین گردیده و به شرکت‌ها ابلاغ شده است. همچنین با توجه به موضوع بند چهارم مصوبه شورای عالی حفاظت محیط زیست مورخ 13/8/92 این مهم در بازنگری ساختار شرکت‌های آب منطقه ای مدنظر قرار گرفته و با توجه به تاکید بند دوم ابلاغیه وزیر محترم نیرو به شماره 100/31/ 20136/ 95 مبنی بر تقویت و توسعه نیروی انسانی و امکانات و تجهیزات مورد نیاز واحدهای متولی کیفیت، تشکیل مدیریت محیط زیست کیفیت منابع آب زیر نظر معاونت‌های حفاظت و بهره برداری و ارتقاء گروه به دفتر، در شرکت‌های آب منطقه ای در دستور کار قرار گرفته و اکثریت شرکت‌ها نسبت به تشکیل دفتر محیط زیست و کیفیت منابع آب و استقرار آن با جذب نیروهای انسانی متخصص اقدام نموده‌اند. لذا ضروری است تا ارتقاء سطح تشکیلاتی واحد ستادی شرکت مدریت منابع آب نیز از "گروه" به "دفتر" باتوجه به ماهیت بین بخشی وظایف مرتبط با تکمیل نیروهای انسانی متخصص انجام پذیرد.
- نظارت بر پروژه‌های پایش و مدیریت کیفیت حوضه آبریز و مخازن سدهای دوستی خراسان رضوی، بوکان آذربایجان غربی، درودزن استان فارس و یامچی استان اردبیل، سدهای گلابر، کینه ورس و تهم استان زنجان با همکاری شرکت‌های آب منطقه ای مربوطه
- نظارت بر عملیاتی نمودن بهینه دستورالعمل اجرای برنامهٔ ایمنی آب در شرکت‌های آب منطقه ای
- نظارت بر عملیاتی نمودن نظام نامه جامع مدیریت کیفیت منابع آب
- نظارت بر تهیه تجهیزات پایش کیفیت آب مخازن سدهای شرب
- نظارت بر تعیین حریم کیفی منابع آب سطحی و زیرزمینی کشور
- حضور نماینده در برنامه‌های مختلف رادیو وتلویزیون در زمینه ارائه مباحث حفاظت از کیفیت منابع آب
- تهیه کتاب "آب و محیط زیست" برای نوجوانان و چاپ 2000 نسخه
- تدوین احکام قانونی پیشنهادی جهت درج در برنامه ششم توسعه
- بررسی و اظهار نظر در خصوص چگونگی انجام آبزی پروری های موردی و طرح‌های گردشگری در مخازن سدهای کشور
- نظارت بر انجام مطالعات برنامه ریزی و مدیریت طرح‌های آب شیرین کن شهری، صنعتی و کشاورزی با رویکرد زیست محیطی
- نظارت و راهبری مدیریت کیفی و زیست محیطی طرح‌های بازچرخانی و استفاده مجدد از پساب خروجی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهری و روستایی
- برنامه ریزی و اقدام جهت توسعه شبکه پایش کیفیت و آلودگی منابع آب کشور
 
5.پیشنهادات جهت تحقق اهداف توسعه پایدار و سلامت همگانی در مدیریت منابع آب کشور
با بررسی اقدامات انجام شده و چالش‌های موجود، پیشنهادات ذیل جهت تحقق اهداف توسعه پایدار و سلامت همگانی در مدیریت منابع آب کشور ارائه می‌گردد:
- ارتقاء ساختار تشکیلاتی گروه کیفی، محیط زیست و بهره برداری از پساب شرکت مدریت منابع آب ایران به دفتر
- تقویت منابع اعتباری به منظور اجرای برنامه‌های مرتبط با حفاظت از کیفیت منابع آب کشور
- تقویت بنیان‌های مدیریت آب کشور برای حوادث غیر مترقبه (طبیعی و غیر طبیعی) از طریق تدوین سیاست‌ها وانجام تمهیدات به منظور آمادگی، پیشگیری و مقابله
- مدیریت اقتصادی پایدار منابع آب از قبیل تعیین واعمال تعرفه حفاظت کیفی در قیمت تمام شده آب و ایجاد زمینه‌های لازم برای شناخت ارزش ذاتی و اقتصادی آب
- ظرفیت سازی و توسعه منابع انسانی، مهارت‌های مرتبط با اجرای وظایف مدیریت آب باید در سطح سازمان‌های مسئول، بخش خصوصی و سازمان‌های محلی و ملی و غیر دولتی، تعاونی‌ها و سایر گروه‌های مصرف کننده آب ارتقاء و توسعه یابد.
- افزایش بهره برداری از آب‌های غیر متعارف و ارتقای عملیات بازچرخانی و بازیافت آن
- اعتلای کارایی و صرفه جویی در بهره برداری آب از طریق آموزش، وضع مقررات و استفاده از ابزارهای فنی و اقتصادی
- ارتقای هماهنگی‌های فراسازمانی در زمینه مدیریت آب و سرزمین به منظور سازمان دهی بهره برداری بهینه ازمنابع آب و استقرار مطلوب کاربری‌ها با توجه به توان سرزمین
6- نتیجه گیری
عملیاتی نمودن برنامه‌ها و وظایف تعریف شده در جهت تحقق توسعه پایدار در بخش آب کشور مستلزم تعریف و اجرای برنامه‌های مشترک و هماهنگی فیمابین ارگان‌های ذیربط می‌باشد. برقراری نظام مدیریتی که قادر باشد بین واحدهای یک دستگاه و بین دستگاه‌های متعدد از طریق دریچه‌های تعریف شده ارتباط اطلاعاتی و به تبع آن اقدام و بازخورد تعریف نماید، از الزامات استقرار وتحقق توسعه پایدار در بخش آب کشور است. چنین سیستمی با حذف موازی کاری‌ها و گردش کاری‌های نامناسب و نیز بر قراری تعامل بین دستگاه‌های مرتبط، فعالیت‌های دستگاه‌های متولی را در دستیابی به اهداف توسعه پایدار و سلامت همگانی در بخش آب کشور اثر بخش می‌سازد که تحقق این مهم مستلزم بازنگری قوانین و تدقیق و شفاف سازی حدود و ثغور وظایف قانونی محوله به کلیه ارگان‌های ذیربط با توجه به اصل پنجاه ام قانونی اساسی در خصوص وظیفه مندی کلیه افراد حقیقی و حقوقی در زمینه حفاظت از محیط زیست کشور است.
  • خبرنگار: علی اکبر ذاکری
  • سردبیر: امیر جعفری آزاد